De bevrijding van de menselijke gezondheid

Thesen voor een nieuwe geneeskunde door Matthias Rath, M.D.

Voordracht te Almelo, Nederland, op 24 september 1999

Als dieren
- Toen -

Wij leven in historische tijden. De mensheid beleeft op het ogenblik een der grootste bevrijdingen uit haar geschiedenis: onze gezondheid werpt het juk af van de geneeskunst die aangedreven wordt door de "handel in ziektes." De bevrijding van onze lichamen en gezondheid in de richting van natuurlijke geneesmiddelen voorkomt commercialisering. Ziektes worden effectief en zonder ernstige bijwerkingen bestreden. Samen schrijven we geschiedenis.

Een maal eerder gedurende dit millennium vond er een soortgelijke bevrijding plaats: de bevrijding van de menselijke geest. Miljoenen mensen in Europa verwierven 500 jaar geleden het recht om te lezen en te schrijven, ondanks felle weerstand van de toenmalige machthebbers. Deze geestelijke bevrijding luidde zowel het einde in van de eeuwenlange, middeleeuwse slavernij als de geboorte van de moderne tijd.

De mensen in de Middeleeuwen (meer dan 80%) waren het
persoonlijke bezit van hun landheer. Zij waren totaal analfabeten en
leefden in bittere armoede.

Om de dimensies van deze veranderingen wat duidelijker te maken, nodig ik u uit 500 jaar terug in de tijd te gaan. Vergezelt u mij naar een tijd waarin de machthebbers miljoenen mensen arm en dom hielden. De enige wijze waarop deze mensen zich van dieren onderscheidden, was hun vermogen rechtop te lopen. Deze tijdreis is bedoeld als historische blikopener en is op geen enkele wijze bedoeld als kritiek op religies.

Miljoenen leven in armoede

Stel u voor dat u ergens in het Europa van het jaar 1500 woont. Grote kans dat uw ouders behoorden tot de 80% van de inwoners van het toenmalige Europa die arme pachtboeren waren. Als u geluk had, bezat u een stukje grond, maar aannemelijker is het te veronderstellen dat u het persoonlijk eigendom was van de lokale grootgrondbezitter. Maar daarin was u niet de enige: de meeste van uw buren en tijdgenoten waren lijfeigenen. Tweederde van wat u verdiende ging naar de landeigenaar. En ten minste 10% van wat u overhield ging naar de kerk. Wat overbleef was te weinig om van te leven en te veel om te sterven.

Zoals in deze tekening van de Middeleeuwse graficus
Albrecht Dürer leefden in de 16e eeuw miljoenen pachtboeren in armoede
en moest er elke dag weer een gevecht geleverd worden om te overleven.

De meeste inwoners van de Europese dorpen sterven voor hun 50e levensjaar. Dat de gemiddelde levensverwachting ooit nog eens 75 tot 80 jaar zal worden, is niet bekend. Het leven is zwaar. Het leven zoals wij dat nu kennen, bestaat niet. Maar u heeft hier geen weet van want u bent dag in dag uit alleen maar bezig uw nog levende kinderen van voedsel te voorzien. Twee van uw kinderen stierven bij hun geboorte, de andere drie stierven voor hun eerste verjaardag en u werd verteld dat God hen tot de hemel had geroepen. U weet niet dat de kinderen stierven als gevolg van het vergiftigde drinkwater uit de nabije poel die ook als badkuip voor het dorp dienst doet: micro-organismen en infectieziektes zouden pas eeuwen later ontdekt worden.

Twee van deze drie kinderen stierven tijdens de laatste winter die erg lang duurde. In december begon hun tandvlees te bloeden en dit werd erger met elk stuk brood dat ze aten. In januari werd hun huid steeds bleker, bijna wit, en waren ze te zwak om op te staan. Eind januari waren ze beiden overleden. Dit was echter geen uitzondering, want uw buren en de mensen verderop in andere dorpen trof hetzelfde lot. De meeste mensen stierven altijd al tijdens de winters, maar deze winter was uitzonderlijk streng. U weet niet dat deze grote winterse sterfte veroorzaakt wordt door scheurbuik en vitaminetekorten, omdat deze samenhang pas eeuwen later zal worden ontdekt.

Miljoenen mensen zijn analfabeet

Niemand in het dorp vraagt zich af waarom de helft van de kinderen sterft voor het vijfde levensjaar, hoewel sommige mensen vermoeden dat het heeft te maken met ondervoeding. Echter, bij nader inzien is iedereen blij met de dood van de kinderen omdat dit het einde betekent van hun lijden en omdat hen een directe doorgang naar de hemel is beloofd. Na de begrafenisdienst op het kerkhof wordt u door de geestelijke getroost die u tevens een hereniging in de hemel in het vooruitzicht stelt. Als voorwaarde hiervoor geldt natuurlijk wel dat de rest van uw leven geleefd dient te worden in absolute bescheidenheid, armoede en volledige onderwerping aan de landheren en de kerk. De periode van rouw is beperkt omdat de strijd om het bestaan doorgaat.

Van zonsopgang tot zonsondergang werkt u op het land. Uw vrouw en kinderen helpen ook omdat u anders de belastingen van de landeigenaar niet kunt opbrengen. De afgezanten van de heerser die de belastingen komen halen, zijn meedogenloos. Zij die niet betalen, worden gevangengezet. Veel van uw buren hebben alles wat ze hadden verloren omdat het kleine stukje grond dat ze bezaten niet genoeg opbracht om de belastingen te betalen. Terwijl ze gevangen zaten, werden hun stukje grond en hut geconfisqueerd. Voor de families van deze gevangengezette boeren betekent een dergelijk voorval niets minder dan de dood. Zij die niet kunnen overleven als bedelaars, sterven. Niemand durft te protesteren, want dit is nu eenmaal hoe de wereld in elkaar steekt. Voor u is het onvoorstelbaar dat de landeigenaar de belastingen bewust verhoogt, om de boeren failliet te laten gaan en daarna hun grond in te pikken.

Het leven is een zware last. Echter, dit is hoe God het heeft bedoeld, vertelt de kerk. Deze kerk verkondigt ook dat het gemakkelijker is voor een kameel om door het oog van een naald te kruipen, dan voor een rijke om in de hemel te komen. U bedenkt dat als dit waar is, het beter is totaal geen bezittingen te hebben. U wilt tenslotte naar de hemel, kost wat kost. Volgens de kerk is de hemel een land van melk en honing. Geen prijs te hoog, geen last te zwaar om dit doel te bereiken. Elke nacht ligt u naast uw vrouw op de strozakken en mompelt u dat u weer een dag dichter bij het paradijs bent. De gedachte dat uw armoede God niet verblijdt maar alleen voordelig is voor de heersers komt niet eens in u op. Om dergelijke gedachten te kunnen hebben, zou u vraagtekens moeten zetten bij alles wat u tot dan toe verteld is door hen die door het toeval boven u staan.

Uw analfabetisme wordt bewust in stand gehouden door de machthebbers

U weet ook niet dat het niet Gods wens is dat u kunt lezen noch schrijven. De machthebbers en de kerk vertellen u dat slechts de simpelen van geest naar de hemel gaan. De gedachte dat kennis macht is, is nooit bij u opgekomen. Ook begrijpt u niet dat uw alfabetisme een voorwaarde is voor het onrecht en de ongekende hebzucht en rijkdom van de heersende klasse. Uw hele leven lang heeft u kunnen lezen noch schrijven. Er zijn geen scholen en uw ouders en grootouders waren allen analfabeten. Lezen en schrijven wordt gezien als een kunstvorm en worden de best bewaarde geheimen van dat tijdperk. Het komt niet bij u op dit geheim te ontsluieren. Alleen een beperkte wereldlijke en kerkelijke kaste is bekend met de kunst van het lezen en schrijven. De dorpsgeestelijke is een van hen.

De enige informatie die u krijgt is datgene wat u hoort van andere horigen uit het dorp waar u elke morgen naar de kerk gaat. Van de mis begrijpt u niets want deze is in het Latijn; naar men zegt de taal van God. De priester leest het woord van God uit de bijbel die vanzelfsprekend ook in het Latijn is geschreven, evenals het gebed van de priester. De kerk vertelt u dat het volkomen nutteloos is om zelfs maar te proberen te bidden, omdat God alleen Latijn verstaat. Als u met God wilt spreken, heeft u een vertaler nodig: oftewel een geestelijke die Latijn spreekt. Volgens de kerk is dit de enige wijze waarop God uw wensen en gedachten kan begrijpen. Daarom gaat u elke week ter biecht: een audiëntie bij God met behulp van een Latijnse vertaler.

De grootheid en macht van God wordt uitgedrukt door het kerkgebouw, het enige stenen bouwwerk in het dorp. De ramen zijn van gekleurd glas, materiaal dat nergens in de omgeving verder te vinden is.

Vele jaren geleden ondernam u een pelgrimstocht naar de schitterende Dom van Keulen, die toen al 200 jaar oud was. Verdoofd en verwonderd door zoveel pracht en praal vroeg u zich af hoe God toch zo machtig kan zijn dat Hij een dergelijk bouwwerk op kan richten. Nadat u zich een weg gebaand had door de haag van bedelaars, betrad u de Dom met zijn ontzagwekkende gouden beelden. 't Is nu al 20 jaar geleden dat u de Keulse Dom bezocht en er is sindsdien geen dag voorbij gegaan zonder dat u aan uw bezoek hebt teruggedacht.

De Dom in Keulen, gebouwd tussen 1248 en 1322, was een symbool
van de Middeleeuwse macht van de rooms-katholieke kerk in Duitsland.

Toch is de Dom van Keulen niet het grootste Godshuis. Ergens ver weg achter de Alpen, de hoge bergen in het zuiden, woont de directe vertegenwoordiger van God op deze aarde. Naar men zegt is Rome, de stad waar deze vertegenwoordiger woont, gebouwd van goud en juwelen. Deze persoon regeert de hele wereld en bezit bovendien de sleutel tot de hemel. Deze man beslist of u op de dag des oordeels naar de hemel, het vagevuur of direct naar de hel gaat. Natuurlijk durft u dit dogma niet in twijfel te trekken, omdat u daarmee een zonde zou begaan. En zondaars wordt niet alleen de toegang tot de hemel geweigerd, maar wacht de hel en eeuwige verdoemenis.

De moeizame weg naar het paradijs

U heeft zich voorgenomen, nu het leven op aarde een al maar zwaardere last blijkt, met vreugde uit te zien naar het hemelse paradijs. Het laatste wat u wilt is na de aardse hel ook nog eens in de hel van het hiernamaals terechtkomen. De begeerde plekken in de hemel zijn commercieel beschikbaar, maar ze kosten wel wat. Keer op keer bezoeken de aflaatkramers, de toenmalige afgezanten van de rooms-katholieke kerk, uw dorp en verkondigen dat "Alleen wanneer de taler (oude Duitse zilvermunt) in de geldkist valt, de ziel uit het vagevuur kan ontsnappen." En sinds kort kunt u ook uw voorouders uit het vagevuur laten ontsnappen door bepaalde aflaten te kopen – alles heeft zijn prijs.

Een aflaatbrief afgegeven in Rome op 31 augustus 1492,
het jaar dat Columbus Amerika ontdekte. Alleen de naam van de koper
diende te worden toegevoegd. Deze brief verzekerde de absolutie
voor een beperkte tijd: exact 100 dagen.

Iedere keer wanneer de aflaatkramers uw dorp aandoen, staat het huilen u nader dan het lachen. Wederom weet u niet waaraan u uw laatste geld, dat u hebt overgehouden nadat u aan uw zware belastingplichten hebt voldaan, moet uitgeven: eten voor de kinderen, de bevrijding van uw voorouders of een zekere plaats in de hemel voor uw eigen ziel?

Een eenvoudige monnik beëindigt de donkere Middeleeuwen

Maar dan gebeurt er iets ongehoords, iets wat zulke gevolgen heeft dat het hele kaartenhuis van leugens, verdoving van het menselijke denken en vroegtijdig sterven in elkaar zakt. Deze gebeurtenis is zo fundamenteel dat zij niet alleen de donkere Middeleeuwen in een klap beëindigt, maar tevens tot op de dag van vandaag onze geschiedenis bepaalt.

Op 31 oktober, 1517 sloeg een jonge monnik genaamd Maarten Luther zijn stellingen vast op de deur van de kerk in Wittenberg. Luthers boodschap was simpel en duidelijk: noch de paus in Rome, noch de rooms-katholieke kerk bezit de sleutel tot de hemel; laat staan dat deze door aflaten gekocht zou kunnen worden. De sleutel tot de hemel, verkondigde de jonge monnik, is in uzelf - of niet.

De kasteelkerk te Wittenberg. Op 31 oktober 1517 bevestigde
Maarten Luther zijn thesen tegen de aflaathandel aan de deur van deze kerk.

Twee weken nadat deze stellingen openbaar waren gemaakt, was alles rustig: de stilte voor de storm. Toen begon een bevrijdingsstorm door Europa te woeden die de bevrijding uit de donkere Middeleeuwen inluidde. Miljoenen mensen realiseerden zich dat zijzelf en hun voorouders moedwillig dom waren gehouden. De onwetendheid en armoede waarin zij gelijk de dieren leefden, diende maar een enkel doel: het nog verder vergroten van de excessieve rijkdom van kerk en adel.

De bevrijdingsstorm bracht alle systemen ten val en in 1521, vier jaar later, moest Luther zich verantwoorden tegenover het keizerlijke parlement in de stad Worms. In een poging de bestaande situatie te handhaven, werd Luther in aanwezigheid van Keizer Karel V en de pauselijke gezanten onder druk gezet zijn stellingen te herroepen. Dat deed hij echter niet en, aldus, werd hij door de paus en de keizer verbannen: Luther werd vogelvrij verklaard en kon vermoord worden zonder dat de dader zich daarvoor zou hoeven te verantwoorden.

Op 19 april 1521 weigerde Luther zijn stellingen terug te nemen,
ondanks sterke druk van de keizer en de pauselijke afgevaardigden.
Deze dag werd het keerpunt in de geschiedenis waarop de middeleeuwen
plaats maakten voor de moderne tijd, een van de belangrijkste
gebeurtenissen uit het tweede millennium.

Luther besteedde de periode dat hij verbannen was aan de vertaling van de bijbel vanuit het Latijn naar het Duits zoals dat op dat ogenblik door iedereen gesproken werd. Nadat hij in het kasteel te Wartburg zijn vertaling had afgerond, kon deze met behulp van de zojuist uitgevonden boekdruktechniek worden vermenigvuldigd. Meer dan 100.000 exemplaren in de spreektaal werden er gedrukt.

Een van de eerste gedrukte exemplaren van de Luther-vertaling
in het Duits uit 1524. Bijbelvertalingen in het Engels, Frans, Nederlands en
vele andere talen zouden er nog volgen. Met behulp van deze vertalingen leerden
miljoenen Europeanen lezen en schrijven.

Bevrijd van het analfabetisme

Stel u voor dat het u lukt om zo'n in het Nederlands, Duits, Engels, of Frans geschreven bijbel te bemachtigen. 's Avonds begint u bij kaarslicht te lezen: eerst heel moeizaam, later verslindt u de bladzijden. Illustraties in de vorm van houtsneden helpen u bij het leren lezen en het begrijpen van de tekst. Samen met vele andere Europeanen realiseert u zich dat God zowel Nederlands als alle andere talen verstaat. Opeens ontdekt u datgene wat onbereikbaar leek: dat u met God kunt praten in uw eigen taal, zelfs in uw eigen dialect. Opeens kunt u tot God bidden zonder hulp van een vertaler, en het allermooiste is dat u weet dat God u verstaat.

Plotsklaps wordt het u duidelijk dat de Latijnse taal een leugen was waarmee de geestelijke en wereldlijke autoriteiten de mensen arm en dom hielden – net als dieren. Deze doelbewuste onderdrukking diende maar een doel: het in stand houden en vergroten van de overdadige rijkdommen van de kerkelijke en wereldlijke leiders.

Nog belangrijker was het feit dat de nieuwe mogelijkheden van schrijven en lezen niet alleen gebruikt konden worden om verticaal te communiceren – van de aarde naar de hemel – maar ook horizontaal – met medeburgers – via brieven en boeken, en zelfs over grote afstanden. U kunt ineens deelnemen aan het dagelijkse leven. Stelt u zich voor wat voor een onvoorstelbare perspectieven zich voor uw ogen ontvouwen. Elke minuut van de dag is nu doordrenkt van het onbeperkte gevoel bevrijd te zijn van het eeuwenoude juk van armoede en onwetendheid.

De geestelijke en wereldlijke machthebbers reageerden direct. De eerste bijbels in spreektaal werden verbannen en de drukkers vervolgd. De machthebbers wisten maar al te goed dat kennis macht is. En ze waren niet van plan deze kennis en macht met hun ondergeschikten te delen. Maar miljoenen mensen wensten de machthebbers niet meer om toestemming te vragen, ze namen simpelweg het recht om zich de kunst van het lezen en schrijven eigen te maken. Geen enkel verbod kon deze alfabetisme-campagne, georganiseerd door de mensen zelf, voorkomen. Binnen een eeuw zakte het analfabetisme-percentage in Europa van 80% naar 20%: de bevrijding van de menselijke geest werd onomkeerbaar.

Gedurende de 16e eeuw daalde het percentage analfabeten
in Europa van 80% naar 20%.

Vanuit historisch perspectief is de bekrompen rol van de adel uitzonderlijk te noemen. Er was geen enkele groep die meer profiteerde van de losmaking van de Roomse overheersing dan de adel, die hoge belastingen aan Rome moest betalen. Hun steun aan Luther zou de Europese adel miljoenen aan kerkbelasting hebben gescheeld. Een van de bekendste hertogen die toch de kant van Luther koos, was de oprichter van de Universiteit van Wittenberg: Frederik de Wijze uit Saksen.

Frederik de Wijze van Saksen (1486-1525) was een van de weinige
machthebbers die Luther en de nieuwe tijd steunden omdat hij niet
langer zware belastingen aan Rome hoefde af te dragen.

De beslissende doorbraak voor Luther kwam niet van de adel maar van de miljoenen gewone mensen. Even zo belangrijk was een nieuwe uitvinding. Johann Gutenberg had een techniek ontwikkeld om boeken te drukken. Vanaf dat moment hoefden boeken niet langer met de hand gekopieerd te worden, maar konen er 100 of zelfs 1000 exemplaren in een keer worden vervaardigd.

Gekleurde houtsneden zoals deze door Lucas Cranach,
de kroniekschrijver van Luthers tijdperk, illustreerden de eerste bijbels.
Deze illustraties versnelden het leerproces van lezen en schrijven
voor de gewone mensen.

Zonder de beslissende technologische doorbraak van de boekdrukkunst
zou de bevrijding van het analfabetisme niet hebben plaatsgevonden.

Luthers leer van de bevrijding van de menselijke geest gecombineerd met de mogelijkheid deze informatie te vermenigvuldigen en te verspreiden met behulp van de boekdrukkunst veranderde de loop van de geschiedenis.

Deze bevrijding had ook directe economische consequenties. Het geld dat bespaard werd met de afschaffing van aflaten en de ontbinding van kloosters en abdijen, kon nu gebruikt worden voor urgente, sociale behoeftes. De "gewone schatkist" van de stad Wittenberg werd rond deze tijd opgericht om de arme en behoeftige burgers te helpen. De hoeveelheid geld die vrijkwam voor de handel was vanzelfsprekend vele malen groter.

Het geld dat bespaard werd met de afschaffing van aflaten en deontbinding van kloosters en abdijen, kon nu gebruikt worden voor urgente,sociale behoeftes. De "gewone schatkist" van de stad Wittenberg werd rond deze tijd opgericht om de arme en behoeftige burgers te helpen: het eerste sociale hulpprogramma was een feit.